Geçtiğimiz akşam kanepede uyuyakalmışım.

Su içme isteğine karşı koyamadım, uyandım. Açık olan televizyonda son dakika haberine gözüm ilişti: Donald Trump ve Eşinin COVID-19 Testi Pozitif Çıktı

Uykum açıldı, Twitter’a baktım. Marine One’ın Beyaz Saray’ın bahçesine indiğini, muhtemelen hastaneye transfer edileceğini söyleyen kimi tweetleri okuyunca uykumun yanı sıra CNN International’ı da açtım.

South Lawn’da, her zamankinin aksine, hiçbir medya mensubuyla uğraşmadan takmaktan imtina ettiği siyah maskesiyle doğruca yürüyüp helikoptere bindi.

CNN International bütün rotayı başarılı bir organizasyonla hem hava hem de kara araçlarıyla takip etti.

5–6 dakikalık bir yolculuğun ardından Marine One yavaş yavaş alçalmaya başladı ve Bethesda’daki Walter Reed Askerî Hastanesi’ne indi.

Helikopterin yanına üç SUV yanaştı ve görüntüye yansımasa da Trump’ın bu araçlardan birine bindiğini, hastaneye doğru ilerlediği söylenirken artık sahadan aktarılan görüntü yerini stüdyoya bırakırken ben de artık terk etmiş olduğum uykumu bir kenarı koyarak hafızamı zorlamaya, lise yıllarımda (belki daha da önce) okuduğum bir kitabı anımsamaya çalıştım, kitaplığa gidip buldum: Michael Palmer’ın 25. Madde’si.

Kitabın adı Amerika Birleşik Devletleri Anayasası’nın 25th Amendment adlı maddesine atfen konmuş. Sürükleyici bir tıbbî gerilim.

Amendment, sözlük anlamıyla, tashih, ıslah gibi anlamlara gelse de Anglo-Amerikan Hukuku uzmanları daha iyi bir tanım yapabilirler fakat sonradan ilâve edildiği için ek diyelim.

Peki nedir bu Ek 25. Madde?

4 fıkradan (orijinali section) oluşuyor:

Birinci Fıkra, Başkan’ın görevden alınması, ölümü ve istifa etmesi durumunda yerine Başkan Yardımcısı’nın geçeceğinden,

İkinci Fıkra, Başkan Yardımcısı Makamı bir sebepten boşalırsa yapılacak seçimden,

Üçüncü Fıkra, Başkan’ın, Senato’nun Geçici Başkanı’na ve Temsilciler Meclisi Başkanına, görevini herhangi bir sebepten dolayı yerine getiremeyeceğini yazılı bir şekilde bildirmesi durumunda, yine yazılı bir şekilde aksi bildirilene dek Başkan Yardımcısı’nın vekâleten Başkan olarak görev yapacağından,

Dördüncü Fıkra, Başkan Yardımcısı ve Kabine Üyeleri’nin Kongre’nin her iki kanadına da yazılı olarak Başkan’ın görevini yerine getiremediğini beyan etmesi üzerine izlenecek prosedürden bahseder.

Sadece Amerika Birleşik Devletleri’ni değil, dünya siyasetini de etkileyen Ek 25. Madde’nin, Donald Trump’ın COVID-19 testinin pozitif çıkmasıyla gündeme geldiği bu günlerde, 10 Şubat 1967’de kabul edilmesinden günümüze, uygulandığı, uygulanmak zorunda kalındığı günlere kısaca bir bakalım.

10 Ekim 1973 tarihinde Başkan Yardımcılığı görevinden istifa eden Spiro Agnew’in yerine iki gün sonra Başkan Richard M. Nixon, Temsilciler Meclisi’nde Michigan’ı temsil eden Gerald Ford’u aday gösterdi. Yüksek bir oyla her iki kanatta da seçilen Ford, yemin ederek görevine başladı.

Daha bir yıl geçmemişti ki, 9 Ağustos 1974 tarihinde, meşhur Watergate Skandalı’nın ardından Başkan Nixon istifa etti. Bunun üzerine, ABD Başkanı olması için üzerinde adı yazılı tek bir oy bile olmayan Başkan Yardımcısı Gerald Ford, yemin ederek başkanlık görevine başladı. 11 gün sonra, Melvin Laird ve daha sonra 41. Başkan olarak görev yapacak olan George H. W. Bush, Ford’un başkan olmasıyla boşa çıkan Başkan Yardımcılığı koltuğu için New York Valisi Nelson Rockefeller’ı aday gösterdi. Aynı yılın 10 ve 19 Aralık tarihinde Temsilciler Meclisi ve Senato’da yapılan seçimleri kazanan Rockefeller, Senato’da yemin ederek resmen Başkan Yardımcılığı görevine başladı.

13 Temmuz 1985 tarihinde, Başkan Ronald Reagan, anestezi atında bir operasyon geçirdi. Operasyon öncesi, ilk defa uygulanacak 3. Bölüm için Beyaz Saray Hukuk Müşaviri’nden görüş istendi. Daha önce emsali olmayan bu durum için mektup hazırlanıp Kongre’ye gönderildi. Aynı gün saat 11:28’den 19:22’ye kadar George H. W. Bush Başkan Vekili (İngilizce olarak Acting President olarak geçmekte) olarak görev yaptı.

Başkan Yardımcısı Dick Cheney, iki defa Başkan Vekili olarak görev yaptı. 29 Haziran 2002’de, hafif bir anestezi altına girecek olan 43. Başkan George W. Bush’a vekalet ederek, olağan birkaç toplantıda Başkan olarak bulundu. 21 Temmuz 2007’deyse yine üç saatten az bir süre Vekil Başkan olarak görev yapan D. Cheney bu vakti torunlarına mektup yazarak geçirdi.

Tüm bu uygulamaların yanı sıra bir de Ek 25. Madde’nin uygulanmadığı durumlara ve yorumlara göz gezdirelim.

Yemin etmesinin üstünden 60 gün geçmişti ki Başkan Ronald Reagan, 20 Mart 1981 yılında Washington Hilton Oteli’nin önünde bir suikast teşebbüsüne uğradı. Limuzinin kapısından seken iki kurşunla yaralanan Reagan, önce vurulduğunu anlamadıysa da hem solgunlaşan yüzü hem de öksürüğündeki kan Gizli Servis elemanlarının dikkatinden kaçmadı. Beyaz Saray’a gitmekte olan konvoy, rotasını George Washington Üniversitesi Hastanesi’ne çevirdi. Tüm bu kargaşa esnasında Başkan Reagan’ın Ek 25. Madde’nin 3. Fıkra’sını devreye alma ihtimali bulunmadığı gibi, zaten hastaneye varılır varılmaz ameliyata alındı. Şehir dışında bulunan Başkan Yardımcısı George H. W. Bush, Başkent Washington’a doğru yola çıktı ve uçaktan indiği gibi Beyaz Saray’a geçti. Kamuoyundan ve medyadan “Amerika’yı kim yönetiyor” sesleri yükselse de Ek 25. Madde’nin 4. Fıkrası’nı yani Başkan Yardımcısı’nın ve Kabine Üyeleri’nin, Kongre’nin her iki kanadına da “başkan görevini yerine getiremiyor, kongre toplansın” çağrısına yönelik yetkisini kullanmayı akıllarından bile geçirmediklerini söyledi. Başkan Reagan, yaşı ve durumuna göre beklenenin aksine hızlıca toparlanmış, Beyaz Saray’a 11 Nisan’da dönmüştü.

1987 yılında Beyaz Saray Müsteşarı Howard Baker’a, Başkan Reagan’ın tuhaf davranışlar sergilediği ve dikkatsizliği konusunda Beyaz Saray personeli tarafından şikayetler gelmeye başladı. Howard, tüm bunlar iddiaları kişisel olarak gözlemlemediği için konuyu Başkan Yardımcısı’na açmayı reddetti. Yıllar boyu çeşitli spekülasyonlar sürse de Reagan’ın doktorları görev yaptığı 1981 ve 1989 yılları arasında Alzheimer’dan -1994’te teşhis konana kadar- muzdarip olmadığı konusunda hemfikir.

Seçilmiş en yaşlı ABD Başkanı sıfatını elinde bulunduran Donald Trump’ın –Joe Biden’la olan yarışının yanı sıra- COVID-19 mücadelesinin sürdüğü şu günlerde Ek 25. Madde’yi daha çok duyacağız gibi gözüküyor.